władze komunistyczne 18 sierpnia przeprowadziły rewizje˛ u bp. Matulewicza66. Nuncjusz dowiedział sie˛ o tym własnymi kanałami, powiadamiaja˛c sekretarza stanu: „zdarzały sie˛ jakies´ rewizje, czy tez˙ nocne najs´cia i rabunek mebli, pos´cieli, odziez˙y, piers´cienia biskupiego, który akurat miał na palcu”67. Po szes´ciu tygodniach władania komunis´ci przekazali Wilno Litwinom. Dla Kos´cioła nastała wolnos´c´. „Ale czasy nie sa˛ jeszcze pewne ani spokojne – pisał bp Matulewicz do nuncjusza. Wobec tego i sposób mojego poste˛powania, jak przedtem pod Polakami, tak i teraz musi byc´ bardzo ogle˛dny i ostroz˙ny, a nawet staram sie˛ byc´ o wiele bardziej ostroz˙ny niz˙ pod Polakami”68. Korzystaja˛c z moz˙liwos´ci swobodnego poruszania sie˛, w kon´cu wrzes´nia bp Matulewicz na kilka dni udał sie˛ do Mariampola69 jako przełoz˙ony generalny marianów. Po pokonaniu Armii Czerwonej nad Wisła˛ i Niemnem wojska polskie zbliz˙yły sie˛ do Wilna. Bp Matulewicz pos´piesznie wrocił z Mariampola do domu. Biora˛c jednak pod uwage˛ zobowia˛zania podje˛te w Spa, w Warszawie uznano, z˙e na drodze legalnej nie ma sposobu odzyskania Wilna. W tej sytuacji Piłsudski opracował plan „buntu” z˙ołnierzy. Jego realizacje˛ zlecił generałowi Lucjanowi Z˙ eligowskiemu. Generał na czele dywizji litewsko-białoruskiej z pomoca˛ miejscowej ludnos´ci opanował Wilno 9 paz´dziernika 1920 roku. Ogłosił powstanie „niezalez˙nego” pan´- stwa Litwy S´rodkowej. W odezwie pisał: „za zadanie sobie stawiamy zwołanie przedstawicieli kraju w Wilnie, którzy w imieniu całej ludnos´ci objawia˛ swoja˛ niczym nie skre˛powana˛ wole˛ i o przyszłych naszych losach postanowia˛”70. Generał Z˙eligowski sam sie˛ ogłosił władza˛ zwierzchnia˛. Do współpracy powołał Tymczasowa˛ Komisje˛ Rza˛dza˛ca˛. Na jej czele stana˛ł Witold Abramowicz, znany „krajowiec” i federalista. W styczniu 1921 roku zasta˛pił go generał Stefan Mokrzecki. „Druga Komisja – ocenia 178 66 P. Łossowski, Konflikt..., dz. cyt., s. 155, 67 Stolica, s. 250, raport A. Rattiego dla kard. P. Gasparriego, 16 IX 1920. 68 Tamz˙e, s. 247, list Matulewicza do Rattiego, 6 IX 1920. 69 LL, s. 129, list do Fr. Bu˝cˇysa, 25 IX 1920. 70 P. Łossowski, Konflikt..., dz. cyt., s. 187-188.
RkJQdWJsaXNoZXIy MjI2Mw==