w Wilnie. Dzie˛ki pomocy ks. Stanisława Nawrockiego, który postarał sie˛ o auto od wojewody białostockiego, Biskup pos´piesznie dojechał do Białegostoku i po spe˛dzeniu całej nocy na peronie, ostatnim pocia˛giem 13 lipca przybył do Wilna60. Wycofuja˛ce sie˛ wojsko polskie wywiozło wiele dóbr. Komunis´ci zabierali to, co jeszcze pozostało. W diecezji zapanował głód, szerzyły sie˛ choroby zakaz´ne i radykalizm społeczny chłopów, domagaja˛cych sie˛ uwłaszczenia bez odszkodowan´61. Na drugi dzien´ od wkroczenia bolszewików, bp Matulewicz wygłosił w Ostrej Bramie kazanie po polsku i po litewsku. Według bardzo problematycznego z´ródła, jakim jest memoriał do biskupów polskich, mówił „az˙eby Wilno przyje˛ło z pokora˛ los, który ma teraz przez˙ywac´, az˙eby uznało miasto nasze kare˛ Boz˙a˛ za grzechy wojska polskiego”62. Natomiast Jan Obst ze zgorszeniem informował, z˙e Biskup nawoływał do miłos´ci Z˙ ydów, którzy okazali wrogi stosunek do Polaków, a w kilka dni póz´niej Biskup z podobnym kazaniem wysta˛pił w kos´ciele Wszystkich S´wie˛tych63. Wielu ksie˛z˙y Polaków, zwłaszcza zaangaz˙owanych politycznie, uciekło przed nadcia˛gaja˛ca˛ Armia˛ Cerwona˛. Całe dekanaty pozostały bez kapłanów. Z pozostałymi nie było z˙adnych kontaktów. Z˙ołnierze komunistyczni, tam gdzie nie zastali ksie˛z˙y, rabowali i dewastowali plebanie, a nawet kos´cioły. Natomiast tam, gdzie byli ksie˛z˙a, nic złego im nie czynili. Wyja˛tkiem był ks. Kazimierz Michalkiewicz, którego zabrano jako zakładnika. Zgodnie z wyznawana˛ ideologia˛, komunis´ci głosili wykluczenie religii z z˙ycia publicznego i ze szkół. Bp Matulewicz, uznaja˛c, z˙e czasy sa˛ niepewne i pełne niebezpieczen´stw, posługiwał sie˛ specjalnymi uprawnieniami, danymi mu przez nuncjusza Rattiego 6 marca 191964. Do nuncjusza Rattiego pisał: „Przez cały ten czas przebywałem w Wilnie i sporo ucierpiałem od komunistów”65. Jak podaje M. Biržiška 177 60 S. Nawrocki, Biskup Litwin, w: Wspomnienia, s. 311. 61 Stolica, s. 245, list bp. J. Matulewicza do kard. P. Gasparriego, 6 VIII 1920. 62 BLAN, F 43-7080. 63 [J. Obst] XYZ, Z diecezji wilen´skiej, „Gazeta Warszawska”, 1920, nr 329 1 XII 1929. 64 Stolica, s. 116-117, list wizytatora A. Rattiego do J. Matulewicza z 6 III 1919; tamz˙e, 245-246, list J. Matulewicza do P. Gasparriego, z 6 IX 1920. 65 Tamz˙e, s. 246.
RkJQdWJsaXNoZXIy MjI2Mw==