Biskup Matulewicz, składaja˛c w 1923 roku sprawozdanie dla Stolicy Apostolskiej posłuz˙ył sie˛ wynikami tego spisu. Przytaczaja˛c dane odnos´nie do uz˙ywania je˛zyków, zaopatrzył je komentarzem: „A co do proporcji ich uz˙ywania, nie moz˙na podac´ pewnych liczb. Z jednej strony ci, którzy sporza˛dzaja˛ statystyki, w zalez˙nos´ci od celów, które zamierzaja˛ osia˛gna˛c´, podaja˛ róz˙ne dane o tej samej rzeczywistos´ci, z drugiej, tu i ówdzie zdarzało sie˛, z˙e sam lud, który jest niewykształcony, zapytywany o narodowos´c´, w zalez˙nos´ci od róz˙nych okolicznos´ci, a nawet z obawy groz˙a˛cego mu zła albo w nadziei spodziewanego dobra, podawał róz˙ne narodowos´ci jako swoje. Ostatnia wojna równiez˙ zaprowadziła duz˙e zmiany, poniewaz˙ jedni z obawy groz˙a˛cego im niebezpieczen´stwa uciekli albo wyemigrowali, a drudzy przybyli. [...] Po wojnie spisu ludnos´ci do tej pory oczekujemy. Bez wa˛tpliwos´ci, po wojnie zmiejszyła sie˛ liczba ludnos´ci je˛zyka rosyjskiego, a bardzo wzrosła je˛zyka polskiego”4. Liczba ludnos´ci uz˙ywaja˛cej je˛zyka litewskiego nie budzi wie˛kszych zastrzez˙en´. Podobne dane (270000) przytaczali polscy autorzy memoriału do Benedykta XV z 9 wrzes´nia 1921 roku5. Według nieopublikowanego spisu kos´cielnego z 1912 roku, na który strona polska w latach powojennych che˛tnie sie˛ powoływała, w diecezji wilen´skiej mieszkało 228006 (16,3%) Litwinów6. Natomiast liczba Polaków i Białorusinów, zwłaszcza katolików, wzbudza ostre kontrowersje. Polacy byli włas´cicielami maja˛tków ziemskich, nauczycielami, po wojnie urze˛dnikami. Kim byli katolicy je˛zyka białoruskiego? Zdaniem Piotra Eberharda, „W zasadniczej swojej masie ludnos´c´ ta uz˙ywała jeszcze wówczas [1897] w z˙yciu codziennym dialektów je˛zyka białoruskiego i w tym sensie spis rosyjski ukazywał sytuacje˛ prawdziwa˛”7. Natomiast istnieja˛ rozbiez˙nos´ci do której grupy narodowos´ciowej nalez˙ała ta ludnos´c´. Według entografów polskich, za 136 4 Litterae, s. 35. 5 ASCAPC, Paesi Baltici 6, zała˛czik do prot. 5024, [Memoriał z:] 9 IX 1921. 6 A Son Excellence le Nonce Apostolique en Pologne Monsigneur Laurent Lauri, Wilno 1923, s. 1; Stolica, s. 104, list Kapituły Wilen´skiej do nuncjusza A. Rattiego, 2 XII 1918. 7 P. Eberhard, Przemiany narodowos´ciowe na Litwie, Warszawa 1997, s. 47; ASCAPC, prot. 5913, M. Krywiconak, La voce degli oltraggiati, s.1; [W. Tołoczko] Piotr Kantryba, Przeciw biskupowi, „Przegla˛d Wilen´ski” 1923, nr 15.
RkJQdWJsaXNoZXIy MjI2Mw==