Pisma-zebrane-Papczynski.indb

321 cz : ogólny i właciwy kunszt kadej mowy części zdania ( incisum, coma ) lub okresu ( tropus ) rzeczownik lub czasownik, bez których zdanie nie miałoby pełnego znaczenia. Cyceron pisze: „Początku dusz nie można odnaleźć na ziemi” 353 . Efektowny przykład transjekcji podaliśmy w rozdziale VI, pa- ragrafie 7, gdzie była mowa o pierwszym z tzw. niewłaściwych okresów [czyli o schinotenesie] zbudowanym poprzez przesta- wienie wyrazów [czyli właśnie traiectio ]. Ostrożnie 354 jednak należy używać tego tropu, aby nie zaciem- nić sensu wypowiedzi i nie kończyć okresu w sposób nieodpo- wiedni, co przytrafia się dość często nawet najlepszym, bo kiedy wydaje im się, że efektownie przestawiają wyrazy, faktycznie od- bierają mowie powagę i przejrzystość 355 . 14. Hiperbola ( hyperbole , gr. hyperbolé 356 , łac. superlatio ‘prze- sada’) to taki trop, którego właściwością ( virtus ) jest na opak ( ex adverso ) coś wyolbrzymiać lub umniejszać. Cyceron w następujący sposób wyolbrzymia rozwiązłość ( ne- quitia ) Antoniusza, a raczej jego niesławną rozrzutność ( prodi- galitas ): „Co to za Charybda tak żarłoczna? Charybda? Jeśli ta istniała, to była tylko jednym stworem, a tu doprawdy mamy do czynienia z prawdziwym oceanem, zdolnym tak szybko pochło- nąć tyle rzeczy tak rozproszonych i znajdujących się w tak odle- głych miejscach” 357 . W następującym dystychu Muretus tak pomniejsza nos nieja- kiego Pawła: „Większy, jak sądzę, od słońca cząstek, co zsyła na ziemię, Jest ten wielki nos, | który Paweł ma”. Na temat źródeł tego tropu zobacz Regina artium, ks. III, rozdz. 2. 3. 353 Cyceron, Rozmowy tuskulańskie , I 27, 66, (tłum. J. Śmigaj), w: Marek Tul- liusz Cyceron, Księgi akademickie. O najwyższym dobru i złu. Paradoksy stoików. Rozmowy tuskulańskie , dz. cyt. 354 Cum sale albo cum grano salis ‘ze szczyptą soli, ostrożnie, sceptycznie’. 355 Tych dwóch ostatnich akapitów nie ma w wyd. I i II. 356 Tu: „zamierzona przesada w opisie przedmiotu lub zjawiska”. 357 Cyceron, Filipika II 27, 66-67. Hiperbola wyolbrzymia pomniejsza