Pisma-zebrane-Papczynski.indb

zwiastun królowej sztuk 320 z peryfraz: „Poszczególny człowiek prywatny, jeśli nie odznacza się wielką mądrością, kiedy przyjdzie mu zmierzyć się z jakimś urzędem, z trudem zdoła utrzymać majątek i bogactwo”. Poeci zazwyczaj poszerzają ten trop. Prostą wypowiedź: „Do- znałem wiele złego” Owidiusz rozwija w sposób nie mniej efek- towny, co rozwlekły: „Ile zarośli w lasach, żółtego ziarn piaskuwTybrze, Ile bujnej trawy na Polu Marsowym jest, Tylem ja zła wycierpiał” 349 . Wypada (zaleca się), aby ci, którzy dopiero uczą się sztuki wy- mowy, ćwiczyli się jak najczęściej w stosowaniu tego tropu pe- ryfrazy, a ci, którzy już przemawiają, niech stosują go z rozwagą w odpowiedni sposób. 13. Hiperbaton ( hyperbaton , gr. hyperbatón „przestawienie szyku wyrazów w zdaniu lub szyku zdań”, po łacinie transgres- sio „przejście, zmiana naturalnego szyku wyrazów”), to taki trop, który w sposób ozdobny i efektowny zmienia szyk wyrazów (lub zdań). Rozróżniamy dwa gatunki tego tropu: a. perwersja ( perversio ‘przewrotność, odwrotność, przesta- wienie’) to taki trop, w którym to, co stoi na początku, ze wzglę- du na chęć osiągnięcia jakiegoś efektu stawia się bezpośrednio po danym wyrazie, np. łac. mecum zamiast cum me ‘ze mną’, nobiscum zamiast cum nobis ‘z nami’, qui cum zamiast cum quî ‘z kim’ 350 , qua de zamiast de qua ‘o której’ itd. 351 Cyceron powiada: „Gadam z tobą jak ze sobą samym” 352 . b. transjekcja ( transiectio, traiectio ‘przeniesienie, przestawie- nie’) to taki trop, w którym przenosi się na koniec najkrótszej 349 Owidiusz, Tristia V 1, 30. Przykład polski: Ile minut w godzinie, a godzin w wieczności, tylekroć... 350 Qui to stary narzędnik od quis, quid , czyli późniejsze quo . 351 W języku polskim mamy przykład takiego przestawienia w drugiej strofie Bogurodzicy : „Twego dziela Krzciciela, Bożycze...”, tj. dla (ze względu na) twego Chrzciciela (św. Jana Chrzciciela). Szyk przyimka dla typowy dla staropolszczy- zny – po zaimku lub rzeczowniku; Bożycze – synu Boga (wołacz od bożyc – syn Boga). 352 Ego tecum tamquam mecum loquor. Hiperbaton