Pisma-zebrane-Papczynski.indb

315 cz : ogólny i właciwy kunszt kadej mowy f. kiedy czyjeś powiedzenie wymieniamy zamiast imienia tego, kto jest jego autorem, np. „Ten, który gorączkę złota nazwał prze- kleństwem” zamiast „Wergiliusz”; g. kiedy używamy nazwy pospolitej ( appellativum ) zamiast na- zwy własnej, np. „Miasto” zamiast „Rzym” 326 ; h. kiedy używamy imienia własnego zamiast nazwy pospolitej, np. „Krezus” zamiast „bogacz”; „Irus” (gr. imię żebraka na Itace) zamiast „żebrak”; „Euclio” (stary sknera z komedii Plauta Aulu- raria, Skarb ) zamiast „skąpiec”; „Sardanapal” (ostatni król assy- ryjski) zamiast „utracjusz” czy „rozpustnik”. Antonomazja jest tropem najczęściej używanym, efektownie rozwija i upiększa mowę. 7. Onomatopeja (gr. onomatopoiía ), po łacinie fictio nominis „tworzenie nazwy” [przez naśladowanie dźwięku], występuje wtedy, kiedy tworzymy jakąś nową nazwę, która ma naśladować desygnat nazwy. W ten sposób mówimy, że wilk wyje, owca be- czy, trąba trąbi, [kukułka kuka itp.]. Jednakże trzeba z wielką roz- wagą stosować tego rodzaju trop, dość rzadko i w odpowiedni sposób. 8. Katachreza ( catachresis , gr. katáchrēsis ), po łacinie abusio 327 , to taki trop, w którym mamy do czynienia z użyciem wyrazu w niewłaściwym znaczeniu, kiedy używamy wyrazu podobnego o zbliżonym znaczeniu zamiast wyrazu powszechnie przyjętego i właściwego. Na przykład – jak powiada Cyceron – kiedy uży- wamy przysłówka „swobodnie” zamiast przysłówka „bezwstyd- nie” albo kiedy mówimy „okazała” mowa zamiast „długa”, albo „ciasny” umysł zamiast „ograniczony”. Wergiliusz powiada: „Konia, wielkiego jak góry, budują z Pallady natchnienia” 328 . Katachreza może być trojakiego rodzaju: a. może być prozaiczna, w mowie niewiązanej ( soluta ), stoso- wana przeważnie z konieczności; 326 W „puszczy” zamiast w „Puszczy Mariańskiej”. 327 Dosł.: ‘nadużycie czegoś’. 328 Wergiliusz, Eneida II 15-16, (tłum. I. Wieniewski), dz. cyt. f. g. h. Onomato- peja Katachreza