Pisma-zebrane-Papczynski.indb

311 cz : ogólny i właciwy kunszt kadej mowy 4. Synekdocha, po łacinie intellectio 306 , to taki trop, w którym jedno bierze się za coś innego. Jest to możliwe na osiem sposo- bów: a. kiedy bierze się część za całość ( pars pro toto ), na przykład wtedy, kiedy bierze się rufę statku ( puppis ) albo jego dziób ( pro- ra, rostrum ) za cały statek. Wergiliusz pisze: „Z dzioba spuszczamy kotwicę i stają okręty u brzegu” 307 . b. kiedy bierze się całość za część ( totum pro parte ), na przy- kład: źródło za wodę, ogień za iskry. Cyceron powiada: „Widzi- my, jak na skutek zderzenia i pocierania o siebie dwóch kawał- ków krzemienia powstaje ogień” 308 . c. kiedy bierze się jedną osobę lub jeden przedmiot za wiele, na przykład żołnierza za całe wojsko, jednego nieprzyjacielskiego żołdaka za całą wrogą armię. Marcjalis pisze: „Przybywa też [na igrzyska] Sarmata żywiący się całym koniem” 309 . d. kiedy na oznaczenie jednej osoby lub jednej rzeczy używa- my liczby mnogiej, np. zamiast powiedzieć „ja” mówimy „my”; zamiast powiedzieć „mówca” mówimy „mówcy”. Cyceron ( In L. Pisonem 24, 58) tak używa tego tropu: „O głupi Kamillowie, Kurcjusze, Fabrycjusze, Kollatyni, Scypionowie, Marcellusowie, Maksymusowie!”. 306 Po polsku „zamiennia” jako rodzaj metonimii. 307 Wergiliusz, Eneida , III 277. Tak brzmi tłumaczenie I. Wieniewskiego, któ- ry dla zachowania daktyla zamiast rufy dał okręty, ale można było zmienić szyk wyrazów i dać: i rufy stają u brzegu. 308 Ale czy jest to na pewno cytat z Cycerona? Mnie to przypomina słowa Seneki, Quaestiones naturales II 22, 1: „...ogień powstaje w podwójny sposób – przez krzesanie, jak na przykład kamienia o kamień, oraz przez tarcie, jak na przykład, kiedy dwa kawałki drewna zaczniemy trzeć dłużej jedno o dru- gie” (tłum. L. Joachimowicz). Por. też Lukrecjusz. De rerum natura V 1092n., gdzie jest mowa o pochodzeniu ognia od pioruna albo na skutek tarcia gałęzi drzew. 309 Marcjalis, Spect. 3, 3. W tym przypadku chodzi nie o tzw. epigramaty właś- ciwe Marcjalisa, lecz o Liber spectaculorum , w którym epigram 3, właśnie ten De gentium confluxu ... daje obraz barwnego tłumu przybywającego na igrzyska z odległych stron, m.in . z Sarmacji. Synekdocha powstaje na osiem sposobów: a. b. c. d.