Pisma-zebrane-Papczynski.indb

273 cz : ogólny i właciwy kunszt kadej mowy to za pomocą wyrobienia w poddanych poczucia obowiązku i posłuszeństwa. Drugi przykład tego rodzaju dowodzenia znajdziesz u Cycero- na, De divinatione: „...a przecież nic pewnego w przyszłości tej nie ma, jeśli jakieś zabiegi mogą sprawić, że pewne wydarzenia nie nastąpią. Wydaje mi się również, że świadomość przyszło- ści nie przyniosłaby nam pożytku. Bo jak na przykład wygląda- łoby życie Priama, gdyby od lat młodzieńczych wiedział, co go spotka w starości? Zostawmy jednak podania, a przyjrzyjmy się bliższym nam wydarzeniom. W moim Pocieszeniu ( Consolatio ) zebrałem najbardziej tragiczne zgony znakomitych ludzi naszego państwa. Cóż sądzisz o tym? Pominę tu dawniejsze przykłady, ale czy myślisz, że Markowi Krassusowi dużo przyszłoby z tego, jeśliby w czasie, gdy opływał w dostatki i był u szczytu szczęś- cia, wiedział, że jego syn Publiusz będzie zabity, że wojsko jego ulegnie zniszczeniu i że wreszcie sam w niesławie i hańbie poleg- nie za Eufratem? Albo czy mniemasz, że Gnejus Pompejusz cie- szyłby się z trzech swoich konsulatów, trzech triumfów i chwały swych największych czynów, gdyby zdawał sobie sprawę, że po utracie wojska będzie zamordowany na pustyni egipskiej i że po jego zgonie zdarzy się to, o czym nie można mówić bez łez? A cóż innego można by powiedzieć o Cezarze? W jakiejże udręce du- cha przepędziłby swe życie, gdyby przewidywał, że pośród tych- że senatorów, których po większej części sam dobrał, w pałacu Pompejusza, a nawet pod posągiem Pompejusza, na oczach tylu swych setników będzie zamordowany przez najznakomitszych obywateli, po części obsypanych przezeń wszelkimi dobrodziej- stwami, i że kiedy będzie tam leżał, do ciała jego nie zbliży się nie tylko nikt z przyjaciół, ale nawet i żaden z niewolników! Toteż nieświadomość przyszłych nieszczęść na pewno jest o wiele lep- sza niż uświadamianie ich sobie” 159 . 159 Cyceron, De divinatione ( O wróżbiarstwie ) II 8, 28-9, 23, w: Marcus Tullius Cicero, O naturze bogów. O wróżbiarstwie. O przeznaczeniu , tłum. W. Kornatow- ski, Warszawa 1960 . Przykład 2