Pisma-zebrane-Papczynski.indb

zwiastun królowej sztuk 250 młodzieńca chwalimy i doprowadzamy do tego, że rokuje dobre nadzieje” 73 . Skutkiem grzechu śmierć. Mogą lekarze podawać różne przy- czyny zgonu, ale tak naprawdę jedyną przyczyną śmierci jest grzech, co odczuł na sobie Adam (w raju) 74 . d. Przyczyna celowa to taka, z której powodu coś się wyda- rza. Dlatego Seneka radzi, aby badać przyczyny trzęsienia ziemi: „Starajmy się zbadać, jaka jest przyczyna, że ziemia drży w swych najgłębszych posadach, co wstrząsa takim ogromem ciężaru, co to za siła, jeszcze potężniejsza od ziemi, która jest w stanie za- chwiać bezmierną jej masą, dlaczego ziemia czasem drży, nie- kiedy tracąc zwartość głęboko osiada, to znowu się rozstępuje i pęka na części (...). Przyczyny, które sprawiają takie przewroty, zasługują na to, aby dokładnie je badać. – Dobrze – zapytasz – ale jaka będzie nagroda za trudy? – Największa z możliwych: po- znanie natury” 75 . [A oto przyczyna celowa Narodzenia Pańskiego:] „O stajenko w Betlejem, szczęśliwsza od nieba samego! W tobie Bóg człekiem się stał, | by Bogiem stał się człek” 76 . 13. Argument oparty na tym, co się działo przed rozpatrywa- nym wydarzeniem, wykorzystuje fakty, które poprzedzają ( ante- cedentia ) następstwa ( consequentia ) rozpatrywanego wydarze- nia i są z nimi nierozerwalnie związane, a tym samym różnią się od argumentów opartych na pewnych dodatkach do mowy ( adiuncta ). Na przykład, kiedy mówimy: wzeszło słońce ( ante- cedens ), natychmiast nasuwa się wniosek ( consequens ): a więc nastał dzień. Dlatego sławny kaznodzieja dowodzi, że to, czego człowiek nauczy się w dzieciństwie, zapadnie mu w pamięci na całe życie: „Dlaczego wy, rodzice, chcecie wiedzieć, kim kiedyś w przy- szłości zostaną wasi synowie i wasze córki? Pilnie baczcie na to, czego się uczą i jak się zachowują w wieku dziecięcym i mło- 73 Seneka, De ira ( O gniewie ) II 21, 3, dz. cyt. 74 Tego akapitu nie ma w wyd. I i II. 75 Seneka, Quaestiones naturales I 6, 4, 1.2. 76 Tego epigramu nie ma w wyd. I i II. Przyczyna celowa To, co poprzedza jakieś wydarzenie Dzieciństwo najlepszą legitymacją wieku dorosłego