Pisma-zebrane-Papczynski.indb

249 cz : ogólny i właciwy kunszt kadej mowy gie suchymi, inne zimnymi, inne gorącymi. Takie same różnice zachodzą również pomiędzy zwierzętami a ludźmi. Istotnym momentem jest tutaj, jak wiele każdy zawiera w sobie żywiołu mokrego i gorącego. Jakiego w kimś cząstka żywiołu przeważy, według tego ukształtuje się również jego charakter. Skorymi do gniewu uczyni ludzi gorąca natura ich duszy” 67 . Weźmy na przykład pychę. Utworzony z prochu ziemi, w proch się obrócisz. To, czym jesteś, niech ci wystarczy za lekarstwo na twoją pychę 68 . b. Przyczyna formalna to taka, która nadaje rzeczy pewną sto- sowność, przydatność ( aptitudo ) i właściwość ( habitus ) 69 . Cyce- ron pisze: „Bo kto pozna samego siebie, wraz odczuje, że zawiera się w nim coś boskiego, i rozum swój będzie uważał jakby za po- dobiznę czegoś uświęconego” 70 . A oto epigram na Blandusa 71 : „Prawoduszyzwierciadłem.Wkryształowymlustrze Twarz poprawia swą | żona, Blandusie, twa. Ty zaś w prawa zwierciadle popraw oblicze swoje”. c. Przyczyna sprawcza to taki czynnik sprawczy, od którego po- chodzi działanie ( actio ). Cyceron pisze: „Bo czyż jest jakaś siła, która mogłaby powstrzymywać ludzi od wszelkiej nieprawości skuteczniej niźli przekonanie, że nie ma między przestępstwami żadnych różnic...?” 72 . A u Seneki czytamy: „Rośnie duch w atmo- sferze wolności, karleje w ucisku niewoli. Podnosi się w górę, gdy 67 Seneka, De ira ( O gniewie ) II 19, 1–2, w: Lucjusz Anneusz Seneka, Dialogi , przeł. L. Joachimowicz, Warszawa 1998. 68 Tego akapitu nie ma w wyd. I i II. 69 Oraz sprawia, że dana rzecz jest tym, czym jest, a nie czymś innym. 70 Cyceron, De legibus ( O prawach ) I 22, 59, w: Marcus Tullius Cicero, O pań- stwie. O prawach. O cnotach , przekł. W. Kornatowski, Warszawa 1960 . 71 Nie: Blondusa!; chodzi prawdopodobnie o Blandusa, który wraz z czterna- stoma innymi mówcami przemawia ozdobnie na temat: czy można wydziedzi- czyć dziecko adoptowane? Por. Seneca Starszy (Retor), Controversiae I 1. Tego epigramu nie ma w wyd. I i II. 72 Cyceron, Paradoxa stoicorum ( Paradoksy stoików ) III 2, 23, tłum. W. Kor- natowski, w: Marcus Tullius Cicero, Księgi akademickie. O najwyższym dobru i złu. Paradoksy stoików. Rozmowy tuskulańskie , Warszawa 1961. Przyczyna formalna Przyczyna sprawcza