Pisma-zebrane-Papczynski.indb

zwiastun królowej sztuk 248 W jednej ze swych tragedii Seneka pisze: „I tak jak wysokie grzbiety gór biorą na się wichry, A urwisko skalne w cieśninie kamieniami szarpie, Choćby najspokojniejsza fala idąca od morza, Tak też padają pod fortuny ciosem potężne imperia” 64 . 11. Argument oparty na niepodobieństwie ( dissimilitudo ) wy- stępuje wtedy, kiedy daje się odczuć niepodobieństwo [przeci- wieństwo] różnych rzeczy porównywanych ze sobą. Katullus tak pisze: „Słońca tu mogą zachodzić i wschodzić, Nam, gdy dzień krótki raz w ciemności zginie. Noc nieprzespana już nigdy nie minie” 65 . Seneka tak jeszcze napisał: „Jakiż wróg przysporzył komuś tyle złego, ile niektórym ludziom wyrządzają własne chuci ( volupta- tes )? Ich brak panowania nad sobą ( impotentia ) tudzież szaloną rozwiązłość ( insana libido ) możesz wybaczyć już z tego jednego powodu, iż znoszą to, co wszak sami spowodowali” 66 . 12. Argument oparty na przyczynie, okolicznościach sprawy ( causa ). Przyczyną jest to, co własną mocą sprawia coś, czego jest przyczyną, tak jak ogień jest przyczyną żaru, przestępstwo przy- czyną nałożenia kary, praca przyczyną wypłaty wynagrodzenia. Odróżniamy cztery przyczyny. a. Przyczyna materialna to taka, z której coś powstaje. Sene- ka tak przedstawia materię [przedmiot, zarzewie] gniewu: „Naj- skłonniejsza do gniewu jest sama natura gorącej duszy. Skoro są cztery żywioły: ogień, woda, powietrze i ziemia, jest też równa liczba i władczych potęg: gorąca, zimna, sucha i mokra. A za- tem różnorodność zarówno stron świata, jak zwierząt, jak cha- rakterów sprawia mieszanina żywiołów i wskutek tego wrodzone właściwości skłaniają się raczej do tego niż do owego, w zależ- ności od tego, którego żywiołu siła zgromadziła się w większej obfitości. Stąd też jedne miejscowości nazywamy mokrymi, dru- 64 Seneka, Król Edyp , 8-11. 65 Katullus, Poezje , V 4-6, przeł. A. Świderkówna, Wrocław 1956. 66 Seneka, Ep . IV 39, 5, w: Seneka, Listy moralne do Lucyliusza , przekł. W. Kornatowski, Warszawa 1998. Niepodo- bieństwo Przyczyna Przyczyna materialna: zarzewie gniewu