Pisma-zebrane-Papczynski.indb

237 cz : ogólny i właciwy kunszt kadej mowy pobożność, oraz ustalić, czy należy ją łączyć z wiedzą, nazwiemy taki sprawdzian sprawdzianem opartym na definicji. A kiedy już to zrobimy, posuniemy się o krok dalej i z wyżej przedstawionych dwóch zdań sprzecznych sformułujemy następujące pytanie (za- gadnienie): czy pobożność należy łączyć z wiedzą? Damy twier- dzącą odpowiedź na to pytanie, przedstawiając bez ogródek, że zamierzamy zachęcić słuchaczy do tego, by łączyli pobożność z wiedzą. Na potwierdzenie tej propozycji odwołamy się do do- wodu opartego na definicji: ponieważ pobożność jest cnotą itd. I ten dowód będzie stanowić krinomenon [osądzenie sprawy], bo właśnie na ten jeden element mowy [słuchacze powinni zwrócić baczną uwagę] i jak najdokładniej z nim się zapoznać, a mia- nowicie na twierdzenie, że pobożność jest cnotą, aby następnie zgodzić się z naszą propozycją. Brak już nam tylko uzasadnienia ( causa ) i aby je znaleźć, musimy ten dowód oparty na definicji, a mianowicie stwierdzenie, że pobożność jest..., uczynić jedy- nym głównym dowodem i przedstawić go w następujący sposób: Przesłanka większa: Cnotę należy łączyć z wiedzą. Przesłanka mniejsza: Pobożność jest cnotą. Wniosek: A więc pobożność należy łączyć z wiedzą. Przesłanka większa tego sylogizmu jest uzasadnieniem ( causa ), uzasadnia ( causat ) bowiem ten wniosek, który przemieni się nam w trakcie mowy w krótkie przedstawienie sprawy ( propositio ) wy- prowadzone z pytania, [czym jest pobożność]. A więc pobożność jest... Właśnie dopiero na tej podstawie zrozumiemy, do jakiego rodzaju należy zaliczyć to uzasadnienie [tę sprawę, causa ], są bo- wiem trzy rodzaje spraw, [a zarazem trzy rodzaje wymowy]: a. rodzaj okolicznościowy 26 , b. rodzaj rozważający, doradczy 27 , c. rodzaj sądowy 28 . 26 Inaczej, przedstawiający zalety, rodzaj pochwalny, genus demonstrativum, laudativum , gr. genos epideiktikon , panēgyrikon, enkômiastikon . 27 Właściwy obradom, genus deliberativum, gr. genos symbouleutikon ; dzieli się on na: – doradczy, suasio, gr. protropé; – odradzający, dissuasio, gr. apotropé . 28 Inaczej procesowy, stosowany w sądzie, genus iudiciale , gr. genos dikanikón . Trzy rodzaje wymowy: