Pisma-zebrane-Papczynski.indb

zwiastun królowej sztuk 236 18. Powód oskarżenia, osądzenie 24 jest tym elementem mowy, na który słuchacz winien zwrócić baczną uwagę i z którym winien się dokładnie zapoznać, aby mógł sobie urobić właściwe zdanie o przedstawionej sprawie. Ten element mowy niekiedy utożsamia się z krótkim przedstawieniem sprawy w postaci zdania ( propo- sitio, gr. prótasis ), niekiedy zaś się od niego różni, jak to trafnie i przejrzyście wykazuje znakomity erudyta, ojciec Lauxmin w Pra- xis oratoria 5, 4, twierdząc, że do krótkiego przedstawienia sprawy należy dodać powód oskarżenia ( krinomenon ) wtedy, kiedy temu pierwszemu brak podstawowego dowodu, na którym się opiera, i dlatego trzeba dołączyć do niego wiele innych dowodów na jego poparcie. Krinomenon [powód oskarżenia] nie potrzebuje krót- kiego przedstawienia sprawy ( propositio ) wtedy, kiedy to krótkie przedstawienie sprawy opiera się na jednym podstawowym dowo- dzie, którego umiejętne wykorzystanie pozwala wygrać proces. 19. Sprawa ( causa ), która niekiedy uważana jest za zagadnienie (pytanie) ograniczone ( quaestio finita, gr. hypóthesis ), właściwie biorąc jest jednym z dwóch zdań sprzecznych, z których star- cia – jak o tym już była mowa – powstaje zagadnienie (pytanie, quaestio ). Warto zwrócić uwagę, że kiedy krótkie przedstawienie sprawy ( propositio ) opiera się na jednym tylko dowodzie, przed- stawienie sprawy większe od tego argumentu nazywa się sprawą ( causa ), ponieważ uzasadnia, sprawia ( causat ) wniosek końcowy ( conclusio ). Aby jednak ułatwić zrozumienie całej treści [tego, o czym mówimy], podajemy przykład. Kiedy ktoś zamierza mówić o związku wiedzy ( litterae ) z po- bożnością, musi sobie najpierw urobić takie dwa zdania sprzecz- ne 25 : a. Pobożność trzeba łączyć z wiedzą. b. Pobożności nie należy łączyć z wiedzą. Te dwa zdania sprzeczne ścierają się ze sobą i dlatego trzeba wydobyć z nich określenie charakteru sprawy, sprawdzian statu- su ( status ). Ponieważ jednak trzeba najpierw określić, czym jest 24 Gr. krinomenon, łac. iudicatio ‘badanie, roztrząsanie sprawy’; controversia ‘mowa polemiczna’. 25 Por. także: Ćwiczenie 1 w Dodatku. Powód oskarżenia Sprawa Ćwiczenie