Pisma-zebrane-Papczynski.indb

235 cz : ogólny i właciwy kunszt kadej mowy a. Określenie charakteru, [sprawdzian statusu] sprawy oparty na domyśle 18 , [ma miejsce wtedy], kiedy na podstawie jakiegoś wyraźnego znaku albo na podstawie podejrzenia, albo na podsta- wie jednego i drugiego, pytamy, czy coś [rzeczywiście] się wyda- rzyło ( an sit? ). Kiedy na przykład ktoś uzbrojony w miecz i kuszę wybiegnie nocą z domu i nagle daje się słyszeć cięcie (mieczem) i upadek [człowieka], nikt nie będzie wątpił, że to oprawca prze- szył mieczem kogoś na ulicy. W ten sposób Cyceron na podsta- wie pewnych znaków i przypuszczeń dowodził, że to Klodiusz na Milona przygotowywał zasadzkę 19 . b. Określenie charakteru, [sprawdzian statusu] sprawy oparty na definicji 20 , czyli na samej nazwie, kiedy pytamy o to, jak należy coś nazwać, jak to coś określić, kiedy na przykład pytamy, czy Cyceron, skazując obywateli rzymskich na więzienie, był tyra- nem, czy też [słusznie] wymierzał sprawiedliwość 21 . c. Określenie charakteru, [sprawdzian statusu] sprawy opar- ty na wartościowaniu, na ustaleniu jakości [właściwości] 22 , kie- dy na przykład pytamy, jakie coś jest ( quale sit ), albo jak należy postępować. Na przykład pytanie: czy etyka jest nauką speku- latywną czy praktyczną?, albo: czy Turcję należy zaatakować z lądu, czy też raczej od strony morza, a może z obydwu stron? W tego rodzaju charakterze sprawy da się rozróżnić charakter absolutny, kiedy jakiejś sprawy broni się w sposób kategorycz- ny, bez odwoływania się do zaczerpniętych skądinąd dowodów, oraz charakter uzupełniający, dopuszczający dodatkowe dowody z zewnątrz. Do pozostałych określeń charakteru sprawy, które podaje Cyceron w swych pismach retorycznych, należy odwoły- wać się w miarę potrzeby 23 . 18 Status coniecturalis, gr. stochasmós stásis . 19 Por. Cyceron, Pro Milone 10, 28.29 . 20 Status definitionis, gr. hóros statis . 21 Cyceron, In Catilinam 4. 22 Status qualitatis, gr. poiotes stásis . 23 Hermagoras zna jeszcze czwarty podstawowy sprawdzian statusu spra- wy: przez analizę kompetencji ( status translationis, gr. metálepsis stásis ), kiedy mówca podważał kompetencje sądu i odwoływał się („przenosił”) do innych niż sąd paragrafów prawa. Sprawdzian statusu spra- wy oparty na domyśle Sprawdzian statusu spra- wy oparty na definicji Sprawdzian statusu spra- wy oparty na wartoś- ciowaniu (w sposób kategoryczny i uzupełnia- jący)