Pisma-zebrane-Papczynski.indb

233 cz : ogólny i właciwy kunszt kadej mowy 8. Mówiąc o użyteczności tej sztuki, należy sięgnąć do Tacyta, parafrazując jego słowa: przygotowuje ona i podtrzymuje związ- ki przyjaźni, pomaga [obcym] narodom, ujmuje się za prowin- cjami, zapewnia ochronę przyjaciołom, grozą napawa wrogów, przychodzi z pomocą narażonym na niebezpieczeństwo, wielu zapewnia ocalenie 7 . 9. Na temat skuteczności wymowy odwołajmy się do Cycerona, który w De oratore tak o niej mówi: „Nie wydaje mi się bowiem, aby mogło być coś bardziej skutecznego ponad to, że wygłaszając mowę, można zapanować nad zbiorowiskiem ludzi, podbić serca ludzkie, nakłonić wolę do tego, co my chcemy, i odciągnąć od tego, czego ona chce” 8 . 10. Siła oddziaływania wymowy przebija wyraźnie w poematach Orfeusza, który – jak powiadają – swoim śpiewem uciszył roz- szalałe fale 9 , u Amfiona, o którym mówią, że ściągał kamienie na budowę murów otaczających Teby 10 , u Herkulesa 11 , którego rzeź- biarze i malarze przedstawiają, jak ciągnie za sobą mnóstwo ludzi na złotym łańcuchu zwisającym mu z ust. Tego rodzaju wymysły mają na celu wykazać niezwykłą siłę oddziaływania wymowy. 11. Czy znajdzie się ktoś, kto by nie wiedział, że wymowa jest potrzebna ludziom nie mniej niż słońce, ogień, woda, powietrze i oczy umieszczone w głowie 12 ? 12. Tworzywem albo przedmiotem retoryki teoretycznej są same reguły mowy, a tworzywem retoryki praktycznej jest spra- wa, która ma być poruszona w mowie. 13. Między gramatyką a retoryką jest taka różnica jak między mówieniem a wygłaszaniem mowy, a różnica między retoryką a dialektyką jest taka jak między zaciśniętą a otwartą dłonią 13 , wreszcie różnica między retoryką a wymową jest taka jak mię- dzy słońcem a księżycem, bo tak jak księżyc zapożycza światło 7 Por. Tacyt, Dialogus de oratoribus 5, 4–5. 8 Cyceron, De oratore I 8, 30. 1 9 Podczas wyprawy Argonautów. 10 Za pomocą dźwięku liry. 11 Gr. Heraklesa. 12 Dosł.: „w ciele”. 13 Por. Cyceron, Orator 114. Użyteczność wymowy Skuteczność wymowy Siła oddzia- ływania wymowy Konieczność wymowy Przedmiot retoryki teoretycznej i praktycznej Różnica mię- dzy retoryką a gramatyką oraz między retoryką a dialektyką