Pisma-zebrane-Papczynski.indb

157 cz : wiczenia wstpne wymowy wstęp zaczyna się od pochwał [kogoś lub czegoś], tu zaczyna się od krytyki, zbijania twierdzeń przeciwnika, ale robi się to nie ot- warcie, lecz ostrożnie, rozważnie a podstępnie. a. Temu, co oczywiste ( manifestum ) z uzasadnienia, przeciw- stawia się tu to, co skrywane ( obscurum ), kiedy o sprawie, którą chcemy podważyć, inni mają inne zdanie albo zgoła nie wypo- wiadają się na ten temat. b. Temu, co prawdopodobne ( probabile, credibile ) z uzasad- nienia, przeciwstawia się tu niewiarygodne, nieprawdopodob- ne ( incredibile ) z uzasadnienia, kiedy dana sprawa zasługuje na niewielką wiarygodność albo nie zasługuje na nią wcale, kiedy wydaje się, że dana sprawa nie odpowiada prawdzie, kiedy prze- kracza siły natury itp. c. Temu, co możliwe ( possibile ) z uzasadnienia, przeciwstawia się tu niemożliwe ( impossibile ), co najlepiej wyrazić, zaprzeczając temu, co jest w uzasadnieniu. d. Temu, co spójne ( cohaerens ) albo odpowiednie ( congruum ) w uzasadnianiu, przeciwstawia się tu to, co niezgodne, nieod- powiednie ( inconveniens ), co zgadza się (odpowiada) w pewien sposób z trzema pierwszymi schematami ogólnymi ( cum tribus prioribus locis communibus ) i co ma na celu wykazanie jedynie niedorzeczności ( inconvenientia ) omawianej sprawy. e. Temu, co stosowne, właściwe ( decorum ) z uzasadnienia, przeciwstawia się tu to, co niestosowne, niewłaściwe ( indeco- rum ), kiedy uzasadniana sprawa nie daje tytułu do sławy, nie jest uczciwa, sprawiedliwa, przyzwoita, ale raczej przynosi ujmę 155 . 155 Por. Cyceron, Orator 21, 70. Arystoteles tak pisze o zasadzie stosowności, której podstawą jest wyczucie mówcy: „Styl osiągnie stosowność ( to prépon ), jeśli pozwoli wyrazić uczucia i charaktery i jeśli będzie odpowiedni do swego przedmiotu. Odpowiedniość ta ( to d’analogon ) zostanie zachowana, jeśli nie bę- dzie się mówić niedbale o sprawach poważnych ( perí euógkōn autokabdálōs ), ani w sposób uroczysty o błahostkach ( perí eutelon semnōs )” w: Arystoteles, Retoryka, III 7. 1408a 10, w: Retoryka. Poetyka, przeł. H. Podbielski, Warszawa 2004. W przypisie ad locum tłumacz wyjaśnia: „Łącząc stosowność stylu z moż- liwością wyrażenia uczuć i charakteru Arystoteles podkreśla współzależność między czynnikami psychologicznymi, argumentacją i stylem wypowiedzi. Ele- ment stosowności jest czynnikiem nadrzędnym, który decyduje o wiarygodności tego, co skrywane tego, co nieprawdo- podobne tego, co niemożliwe tego, co niespójne, nieodpo- wiednie tego, co nie- stosowne