Pisma-zebrane-Papczynski.indb

139 cz : wiczenia wstpne wymowy a. wstęp ( prooemium , gr. prooímion ), który – mając na celu zwrócenie uwagi słuchaczy ( insinuatio ) – wypada najwłaściwiej wtedy, kiedy mowa [przemówienie] w sposób skryty i prawie nie- zauważalny, stwarzając złudne pozory oraz krążąc wokół tematu ( circuitio ), wywiera wpływ na umysły słuchaczy i bezpośrednio zmierza do opowiadania ( narratio ), czyli przedstawienia tezy, którą ma się uzasadnić [udowodnić]. b. uzasadnienie ( confirmatio ) przeprowadza się, stosując czte- ry schematy ( loci communes ): – schemat odnoszący się do zgodności z prawem ( legitimum ) pokazuje, określa, nakazuje czynić to i trzymać się tego, co wy- nika z praw boskich czy ludzkich, ustaw ( tabulae ), powszechnie uznawanych zasad ( communes ), własnoręcznie podpisanych [zo- bowiązań, autographa ] czy przeświadczenia o zgodności czegoś z naturą; – schemat użyteczności ( utile ) pokazuje, co przynosi jakąś korzyść czy jakiś pożytek, zwłaszcza jeśli ma to jakąś wartość moralną ( honestas ), jak na przykład sława, szacunek, spokój du- cha, poprawa zdrowia; chlubę dla rodziny, państwa ( respublica ), utrzymanie i zwiększenie wpływów Kościoła czy królestwa 107 , zbawienie wieczne itp.; – schemat sprawiedliwości, słuszności ( iustum ), o której nigdy nie powinno się zapominać ani też jej zaniedbywać, jeśli się chce zachować czyste sumienie, pokazuje to, co zgodne jest ze spra- wiedliwością ( aequitas ) i od czego zależą inne cnoty; – schemat możliwości ( possibile ) pokazuje to, co nie jest zbyt trudne do odrzucenia lub zaakceptowania, zwłaszcza wtedy, gdy z pomocą przychodzą natura, sztuka, talent, warunki fizyczne ( robur ), szczęście, kiedy można coś zrobić z Bożą pomocą i po- mocą ze strony przyjaciół. A jeśli coś jest trudne do wykonania, zasługuje na pochwałę, szczególnie gdy dochodzi się do tego z dużym wysiłkiem i wytrwałością albo rezygnuje się z tego z ra- cji umiłowania cnoty. 107 Chodzi o Koronę w stosunku do ruskich ziem Wielkiego Księstwa Litew- skiego. wstęp uzasadnienie ze schematu zgodności z prawem ze schematu użyteczności ze schematu sprawiedli- wości ze schematu możliwości