Pisma-zebrane-Papczynski.indb

zwiastun królowej sztuk 138 rozdział v Teza 102 1. Teza jest to rozważanie ( consideratio ) czy roztrząsanie ( disqui- sitio ) jakiejś sprawy, którą należy omówić w mowie ( per oratio- nem ). Dla mówców przedmiotem takiego roztrząsania może być nieskończenie wiele spraw. Rozróżniamy wszelako: a. sprawy publiczne, państwowe ( civiles ), które dotyczą czyn- ności [działań, zachowań], odnoszących się do państwa, jak na przykład pytanie, czy prawa lepiej bronią państwa ( urbs ) niż mury 103 ? b. sprawy teoretyczne ( contemplativa ), odnoszące się do po- znawania czegoś, na przykład tego, czy ruch księżyca [po orbicie dokołaziemskiej] jest szybszy niż ruch słońca 104 . c. sprawy moralne ( morales ) albo obywatelskie, dotyczące sto- sunków międzyludzkich ( politica ), odnoszące się do postępowa- nia ( mores ) i pozycji społecznej 105 ludzi, jak na przykład pytanie, co jest doskonalsze: zapał do czegoś, rywalizacja ( zelus ) czy też łagodność i pobłażliwość; czy na wojnie liczy się bardziej odwa- ga czy roztropność; czy należy godzić się na podatki wyciskające z poddanych ostatni grosz? d. sprawy szkolne 106 , odnoszące się do roztrząsania wszystkich kwestii szkolnych ( academica ), jak na przykład kwestia, czy reto- ryka jest sztuką wygłaszania pięknych mów? Jest oczywiste, że w zakresie spraw moralnych i szkolnych ( academica ) można poruszać też sprawy publiczne (państwowe) i teoretyczne. 2. W tezie (przedstawionej do dyskusji) odróżniamy trzy czę- ści: 102 ‘ Umieszczenie, rozmieszczenie, kompozycja ’ ( gr. thesis ); teza to twierdze- nie, założenie, dla którego przedstawia się uzasadnienie. 103 Por. Heraklit, FVS 22 B 44: „Lud powinien walczyć o swe prawo jak o mury miasta”; tłum. B. Kupis, w: Presokratycy. Heraklit , „Meander” 5-6 (2001), s. 350. 104 W szkołach jezuickich w XVII wieku, do których uczęszczał Autor, uczono wciąż o układzie geocentrycznym. 105 Tj. stanu społecznego. 106 Tj. poruszane w czasie szkolnych ćwiczeń retorycznych ( scholastica ). Definicja tezy Teza dotycząca spraw: publicznych teore- tycznych moralnych szkolnych Części tezy: