Pisma-zebrane-Papczynski.indb

133 cz : wiczenia wstpne wymowy wincją i swymmiastem, ciesząc się tylko z tego, że giną w jednym i tym samym pożarze razem ze swoim dobytkiem, sławą i god- nością 81 . Chcecie, żebym wyjaśnił wam prawdziwą przyczynę ich upad- ku? Może to wam przedstawić Scypion, ten, który zniszczył tę potężną republikę i samo miasto; dowiedział się tego od księcia celtyckiego Tyrezjusza. Kiedy Scypion zapytał go, dlaczego Nu- mancja, która dotąd była niepokonana, padła, otrzymał od tego mądrego męża taką odpowiedź: „Zgoda zapewniała zwycięstwo, niezgoda klęskę”. Podobnie jak kamień zwany przez astrologa 82 kamieniem tyrreńskim, choćby nie wiem jak wielki, byleby tylko był cały, unosi się na powierzchni, a rozbity na kawałki pogrąża się w wodzie i tonie, tak też siły połączone razem odnoszą zwy- cięstwo, a rozproszone dają się zwyciężyć i pokonać. Wydaje się, że podobnie jak Skyluros myślał też król Numidyj- czyków Micypsa, kiedy to w czasie ostatniego pożegnania z syna- mi 83 apelował o wzajemne wybaczenie sobie wszystkich win i za- chowanie zgody (co swym piórem odnotował znakomity pisarz 84 ) oraz wygłosił na koniec złotą myśl ( aureum oraculum ): „Zgodą małe rzeczy wzrastają, niezgodą nawet bardzo wielkie upadają” 85 . Co za mądre przysłowie ( vox )! Stosowanie się do niego przy- niosło wielu ogromną korzyść, zlekceważenia go żałowało póź- niej nieskończenie wielu! Obyście i wy, drodzy słuchacze, nie musieli tego żałować! Dlatego dołóżcie wszelkich starań, aby utrzymywać jak najściślejsze więzi, z kim tylko możecie i powin- niście, i aby cenić jak najwyżej zgodę jako cnotę spośród cnót ludzkich najwyższą i najużyteczniejszą. 81 W rzeczywistości mieszkańcy nie tyle poddali miasto, ile je podpalili, a sami zdołali umknąć. 82 W oryg.: interpres naturae . 83 Adherbalem, Hiempsalem i adoptowanym synem Jugurtą. 84 Tj. Salustiusz w Bellum Iugurthinum 10, 6. 85 Przytacza ją Seneka i uważa za obiegowe przysłowie, które lubił powtarzać Marek Agryppa, wybitny wódz, przyjaciel i zięć Oktawiana Augusta (w: Seneka, Listy moralne do Lucyliusza , 94, 46, przekł. W. Kornatowski, Warszawa 1998). W tłumaczeniu Kazimierza Kumanieckiego słowa Micypsy, utrwalone przez Salustiusza brzmią tak: „Zgodą rosną małe sprawy, niezgodą największe się roz- padają”.