Pisma-zebrane-Papczynski.indb

119 cz : wiczenia wstpne wymowy winniśmy odmawiać nawet nieprzyjaciołom, oraz własnym przy- kładem pokazał, jakie okazywanie miłości wobec rodziców miał na myśli, jakiej od nas żądał, jaką uznał za właściwą. Nie chcąc odbiegać zbytnio od tematu, zapytam wprost, czy to nie sama przemożna ( fortis ) i dbająca o to ( zelatrix ) natura nie skłania ustawicznie dzieci, aby żywiły synowską miłość do rodziców? Przyjmując takie założenie, każdy bez trudu może dojść do wniosku, że według zgodnej opinii 38 wszystkich na najokrut- niejsze katusze zasługują ci, którzy sprzeniewierzają się cnocie miłości rodziców. Czyż może być ktoś 39 bardziej niewdzięczny, bardziej niecny i bardziej wredny od tych, którzy godnym naj- większej miłości rodzicom okazują jakieś fochy, by nie powie- dzieć wstręty, którzy traktują ich surowo, by nie rzec wprost ok- rutnie? Rozglądając się wokół, widzimy, że pozbawionym rozumu zwierzętom nigdy nie brak przywiązania ( pietas ) [do rodziców], i drgnienie umysłu” (w: Tytus Lukrecjusz Karus, O rzeczywistości. Ksiąg sześć , przetłum. i wstępem poprzedził A. Krokiewicz, Wrocław 1968). Warron ( De lingua latina 7, 85) wyprowadza numen od rzeczownika nutus ‘skinienie głową, polecenie, rozkaz, wola’, kiedy pisze: numen dicunt esse impe- rium, dictum ab nutu, co znaczy: „ Numen jest to rozkaz, zwany tak od nutu (tj. od skinienia)”. Stopniowe rozszerzenie zakresu terminu numen dało ‘moc, potęgę, autorytet’, mieszczące się i w gr. sebastos , i w łac. augustus (‘święty, uświęcony, natchniony, czcigodny, dostojny, wspaniały, boski’); pierwotnie przymiotnik od rzeczownika augur , * augos, wed. auđas (wym. odżas), w Gathach aogah i aođah (wym. aod- żah), ‘napełniony siłą, mocą’, ale i ‘fascynujący’; gr. sebastos od sebomai ‘lękać się, bać się’, co podkreśla element tremendum tkwiący obok elementu fascinans w sacrum . Numen stało się bóstwem w sensie abstrakcyjnym, np. u Wergiliusza, Eneida , III 543; u Horacego, Pieśń III 10, 8; Epod, 17, 3, lub w sensie konkretnym ‘bóg, bogowie’, np. u Wergiliusza, Eneida , III 634; u Owidiusza, Metamorfozy X 430; u Liwiusza, Ab urbe condita libri CXLII , I 21, 1; u Tacyta, Annales, I 10. Divum numen u Lukrecjusza III 18 to abstrakcyjnie pojmowana ‘moc bo- gów, moc boska, boskość’, tak jak ją ujmuje Rudolf Otto w Das Heilige (tłum. polskie B. Kupisa pt. Świętość ). Por. także: Bogdan Kupis, Świat rzeczy i świat zjawisk w „ « De rerum natura Lukrecjusza », „Studia Filozoficzne” 5 (282), 1989, s. 43-74; Bogdan Kupis, Historia religii w starożytnej Grecji , Warszawa 1989; Bogdan Kupis, Religie starożytnego Rzymu , I-II, Warszawa 1991. 38 Calculus , zdrobnienie od calx ‘kamyk do gry i kamyk do głosowania; głos, opinia’. 39 Choć w oryg. jest: quid . Dowód z przeci- wieństwa