Pisma-zebrane-Papczynski.indb

zwiastun królowej sztuk 116 rozdział iii Chreja 32 1. Chreja to ćwiczenie wstępne ( progýmnasma ), które stosuje się [w tym celu, aby uczniowie] odnieśli jakiś pożytek lub aby dowie- dzieli się czegoś o czynach ( factum ) lub powiedzeniach ( dictum ) – albo o jednym i drugim – pewnych sławnych ludzi 33 . 2. Jak wynika z samej definicji, są trzy rodzaje chrei: a. słowna ( verbalis ), kiedy to powiedzenia jakiegoś bardzo po- ważnego i mądrego człowieka, ważne dla naszego wykształcenia, nie przedstawiamy w formie opowiadania, lecz tylko je przyta- czamy, pokrótce wyjaśniając; b. mająca za przedmiot ludzkie postępowanie ( activa ), kiedy to zalecamy czyjś sławny czyn, aby go naśladować, pochwalić i sko- rzystać z wiedzy o nim; c. niejednolita ( mixta ), kiedy to przedstawiamy zarówno po- wiedzenie, jak i czyn z chęci ich zastosowania i naśladowania. 3. Chreja operuje następującymi ośmioma schematami ogól- nymi: a. wstępem ( exordium ), w którym wysławia się różnymi po- chwałami autora jakiegoś powiedzenia lub sprawcę jakiegoś czy- nu, albo autora jednego i drugiego; b. przedstawieniem ( expositio ), w którym z pożytkiem [dla ucz- nia] wyłuszcza się rozszyfrowaną intencję mówiącego, czyniące- go coś albo mówiącego i dokonującego zarazem jakiegoś czynu; c. przyczyną ( causa ), która pokazuje dwa, lub więcej, mocne i niezbite motywy wprowadzonej w czyn intencji [działania]; d. dowodem z przeciwieństwa ( contrarium ), w którym przyta- cza się niedogodności czy wręcz szkody, jakie wynikają z lekcewa- żenia morału 34 dającego się wyciągnąć ze słów czy czynów danej osoby, z tego wszystkiego, co jest przeciwne intencji [działania]; 32 Łac. chria, gr. chreía . 33 W oryg.: alicuius personae . 34 W oryg.: doctrina . Czym jest chreja? Chreja słowna odnosząca się do czynu niejednolita Osiem schematów ogólnych stosowanych w chrei