59 z cytadeli warszawskiej do irkucka com politycznym golono połowę głowy, od czoła do karku, zaś kryminalnym golono połowę włosów w poprzek głowy. Należy zaznaczyć, że praktyki wobec skazańców nie były jednolite i zależały od decyzji sądów wojennych. Jedne pozwalały zachować cywilne ubrania, inne nie. Jedne nakazywały ogolenie głowy do połowy, inne wcale. W relacjach wielu pamiętnikarzy „podróż etapami na Sybir” była nieraz bardziej przerażająca niż śledztwo w Cytadeli i pobyt na Syberii. W najgorszej sytuacji znajdowali się zesłańcy skazani na katorgę. Szli oni skuci, czasem po dwóch, czasem pojedynczo. Kajdany mieli na rękach i nogach. Katusze potęgowały głębokie śniegi, zamiecie i mrozy.86 Niekiedy przywiązywano zesłańców do żelaznego drąga nawet po kilka osób, i do tego ludzi różnego wieku, siły i postury. W taki sposób podróż na Sybir odbył przyjaciel o. Szwermickiego Bronisław Zaleski.87 Droga z Warszawy do Moskwy wynosiła około 1500 wiorst (wiorsta równa się 1067 metrom). Więźniowie przebywali ten dystans pieszo etapami lub stłoczeni w kibitkach. Kibitki wyglądały rozmaicie, ale na ogół przypominały ciasne skrzynie bez żadnych siedzeń. Więźniowie siedzieli na własnych tobołkach. Kibitka, którą jechał na Sybir zesłaniec Konstanty Walicki i ją opisał, była prymitywnym pudłem o długości wasąga (wozu), tj. około 3 łokci (1,5 metra). Tył kibitki był niższy o pół metra od przodu, przez co takie pudło spoczywało na kołach pochyło. Zesłaniec siedzący z tyłu miał podniesione kolana i uderzał o nie brodą. Kibitki były tak skonstruowane, że niemiłosiernie trzęsły. Konstruowano je z blachy lub drewna pokrytych skórą lub gierłożą. Żandarm lub woźnica siedzieli na przodzie.88 Pamiętnikarze 86 A. Giller, Podróż więźnia etapami do Syberyi w roku 1854, Nakładem Księgarni Wysyłkowej Stanisław H. Knaster, Poznań/Charlottenburg 1912, t. 1, s. 146–148. 87 B. Zaleski, Wygnańcy polscy w Orenburgu, „Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu. Rok 1866”, Towarzystwo Historyczno-Literackie, Paryż 1867, s. 93–94. 88 K. Walicki, Wspomnienia Konstantego Walickiego z czasów pobytu w Cytadeli Warszawskiej i na Syberii, Nakładem Księgarni Gubrynowicza i Szmidta, Lwów 1867, s. 26–27.
RkJQdWJsaXNoZXIy MjI2Mw==