52 dzieciństwo i młodość rodziców, gdyby koniecznie potrzeba tego było”71. Przypadki załamania były spowodowane nie tylko słabością ducha i ciała, ale naprawdę przerażającymi perspektywami, do których zaliczały się: koszmary śledztwa, kary fizyczne, katorga, karne syberyjskie bataliony, lęk przed „strasznym Sybirem”. U namiestnika Paskiewicza normą za kontrabandę literatury i druków emigracyjnych była kara „zielonej ulicy”, czyli tysiąca rózg72, co wielu skazanych przypłaciło życiem. Na taką karę został skazany spiskowiec współpracujący ze Szwermickim, a opis jego egzekucji budzi autentyczne przerażenie.73 Zeznania w Cytadeli wydobywano przy pomocy bicia i wszelkich tortur, przy czym nader ważną rolę odgrywały tortury psychiczne, takie jak obelgi, pozorowana egzekucja, konfrontacje z innymi więźniami, podstępy prowokatorów, próby zastraszania i przekonania, że Komisja już zna całą prawdę.74 Depresyjną sytuację więźniów Cytadeli pogłębiały warunki pobytu – izolacja, ciemnica, głód i chłód. Chłop Ignacy Drygas, zahartowany w znoszeniu nędzy i trudów, tak narzekał: „Takie szkaradzieństwo, że aż obrzydzenie brało i nieraz zazdrościłem trzodzie u nas, że tak dobrze jadła – bo tego, co ja z głodu musiałem jeść, pewno żadna trzoda by nie ruszyła”75. Przytaczamy tu opis warunków w Cytadeli, aby ukazać, jaką gehennę przeżywał przez sześć lat Krzysztof Szwermicki. I wytrwał w trakcie śledztwa, nie przyznając się do winy i nikogo nie zdradzając. Jego potwornie długie, uciążliwe przesłuchiwania i tortury psychiczne, jakie przechodził, są mało znane. Ze względu na carską cenzurę sam nie mógł ich opisać. W relacji przesła71 R. Piotrowski, Pamiętniki z pobytu na Syberii, t. I–III, Nakładem Księgarni J.K. Żupańskiego, Poznań 1860, s. 300. 72 M. Kukiel, Dzieje Polski porozbiorowej (1795–1921), wyd. 3, Editions Spotkania, Paryż 1983, s. 308–309. 73 A. Jodziewicz, Egzekucja Roehra i kolegów (1848), w: „Ateneum Wileńskie”, 1927, z. 12, s. 200–207. 74 M. Chrostek, Etos dziewiętnastowiecznych zesłańców, dz. cyt., s. 28–30; B. Limanowski, Historia ruchu rewolucyjnego w Polsce w 1846 r., dz. cyt., s. 250. 75 Cyt. za M. Chrostek, Etos dziewiętnastowiecznych zesłańców, dz. cyt., s. 116–117.
RkJQdWJsaXNoZXIy MjI2Mw==