Pisma-zebrane-Papczynski.indb

101 zwiastun królowej sztuk cz 1 Ćwiczenia wstępne wymowy 1 wprowadzenie 1. Ćwiczenie wstępne (gr. progymnasma ), zwane inaczej przed- ćwiczeniem lub ćwiczeniem przygotowawczym ( praeexercita- mentum ), to nic innego jak krótkie wprawki stylistyczne przed próbą wygłoszenia doskonałej mowy. 2. Na ćwiczenie wstępne składają się jednak pewne ogólne schematy ( loci communes ), z których można urabiać dowody ( argumenta ) wykorzystywane także w doskonałej mowie. Afto- niusz 2 dodał ćwiczenia wstępne do samej retoryki nie dlatego, że 1 Gr. progymnásmata. 2 Aftoniusz (gr. Aphthonios ), sofista i retor grecki z przełomu III i IV wieku po Chr., autor Ćwiczeń wstępnych , opartych na Hermogenesie, stanowiących pod- stawę studiów retorycznych jeszcze w XVI i XVII wieku, a więc za czasów o. Sta- nisława Papczyńskiego. Progymnasmata Aftoniusza wydawano w XVI wieku co najmniej dwukrotnie: 1. Progymnasmata, partim a Rodolpho Agricola, partim a Joanne Maria Cataneo Latinitate donata, Francoforti 1594; 2. Joannes Telgius, Progymnasmata rhetorica summa totius artis…, Coloniae 1561. C(arolus) Pajot, Tyrocinium eloquentiae… 1648, połączył Progymnasmata Aftoniusza z retoryką znanego Papczyńskiemu Cypriana Soareza wyłożoną w jego De arte rhetorica libri tres, 1560. W wydaniu Progymnasmatów Aftoniusza z 1594 roku mamy 13 gatunków: fabula, narratio, chreia, sententia (zaliczane do genus deliberati- vum ); thesis, confirmatio, confutatio, locus communis (zaliczane do genus iudi- ciale ); za przydatne w genus demonstrativum uznano laus, vituperatio, imitatio, comparatio. Por. E. Ulčinaitė, Teoria retoryczna w Polsce i na Litwie w XVII wie- ku. Próba rekonstrukcji schematu retorycznego, Wrocław 1984, s. 156-160. Legis- latio zaliczano oczywiście do genus iudiciale. Jerzy Ziomek, Retoryka opisowa , Wrocław 1990, s. 91-92, wymienia 14 ga- tunków retorycznych poruszanych w progymnasmatach . W taksonomii Pap- czyńskiego mamy 15 typów, po 5 dla każdego rodzaju wymowy. Rozbieżności w taksonomii u różnych autorów uwarunkowane są tym, że niektóre gatunki mogły spełniać więcej funkcji niż tylko jedną. Ponadto dochodziły nowe gatunki literackie, którym w ćwiczeniach wstępnych należało poświęcić odrębną uwagę. Aftoniusz ma być też autorem szkolnego opracowania bajek Ezopa, również używanego w XVI i XVII wieku. Z tego opracowania korzystał najprawdopo- Czym jest ćwiczenie wstępne? Ćwiczenia wstępne odnoszą się do retoryki